Сэдэв: “Цөмийн энергийн нэн шинэ системийн материал ба түлшийг сайжруулах зориулалтын судалгааны реактор” Хэзээ:   2017 оны 11 дүгээр сарын 06-10 Хаана:  Триест хот, Итали Улс Бүртгэ дуусах хугацаа: 2017 оны 07 дугаар сарын 25 (2017-07-21 10:54:00)

Нийтлэл

Цацраг идэвхт хаягдал - Цуу яриа ба Бодит байдал

 Цацраг идэвхт хаягдал - Цуу яриа ба Бодит байдал

Цацраг болон цацраг идэвхт хаягдлын тухай хэд хэдэн түгээмэл цуу ярианууд байдаг. Цөмийн эрчим хүчний үйлдвэрлэл болон ялангуяа түүний хаягдалтай холбоотой асуудлын талаар олон жилийн туршид олон нийт болон бусад сонирхогч бүлгүүд өөр өөр үзэл бодол, санаануудыг хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр илэрхийлж ирсэн. Мэдээж хараахан төгс шийдвэрлэж чадаагүй байгаа хаягдлын асуудлыг хэрхэн шийдвэрлэх, улмаар цөмийн эрчим хүчийг цаашид үргэлжлүүлэн ашиглах нь зүйтэй эсэх талаар олон нийтийн дунд хариултаа олоогүй асуултууд байсаар байгаа нь нууц биш юм. Тухайлбал:

  1. Цөмийн эрчим хүчний үйлдвэрлэлээс үүсэх “хаягдлын асуудал” шийдлээ олоогүй хэвээр байна.
  2. Хаягдлын тээвэрлэлт нь хүн ам, байгаль орчинд хүлээн зөвшөөрөхийн аргагүй эрсдэл дагуулдаг.
  3. Плутони бол дэлхий дээрх хамгийн аюултай материал.
  4. Дэлхий дахинаа одоо хадгалагдаж байгаа цацраг идэвхт хаягдлын хэмжээ их тул террорист халдлагад өртөж болзошгүй бөгөөд хаягдал алдагдаж, террорист ажиллагааг дэлгэрүүлэх эрсдэлтэй.
  5. Цөмийн хаягдал нь олон арван мянган жилийн хортой. Энэ нь бидний хойч ирээдүйд урьд өмнө нь байгаагүй асар их аюул заналыг учруулж байна.
  6. Хаягдлыг тусгай байгууламжид хадгалдаг ч, цацраг алдагдаж ирээдүйд аюул учруулж болзошгүй.
  7. Зохиомол цацраг нь байгалийн цацрагаас ялгаатай.
  8. Хаягдлын менежментийн бодит зардлыг хэн ч мэддэггүй. Цөмийн эрчим хүчний зардал өндөр байдаг учраас хэзээ ч эдийн засгийн ашигтай байж чаддаггүй.
  9. Хаягдлыг сансарт хаях хэрэгтэй.
  10. Цөмийн хаягдлыг хоргүй материал болгож өөрчлөн хувиргадаг байх ёстой.

Эдгээр эргэлзээ төрүүлсэн асуултуудад мэргэжлийн зүгээс энгийнээр тайлбар хариуг хүргүүлье.  

1. Цөмийн эрчим хүчний үйлдвэрлэлээс үүсэх “хаягдлын асуудал” шийдлээ олоогүй хэвээр байна.

Олон хүмүүс цөмийн эрчим хүчний үйлдвэрлэлээс гарах цацраг идэвхт хаягдлын асуудлыг шийдвэрлэхгүйгээр станцын үйл ажиллагааг үргэлжлүүлэх ёсгүй гэж боддог. Гэсэн ч үйлдвэрлэлийн явцад шаардлагатай технологиудыг боловсруулж, хэрэгжүүлж байна. Одоо энэхүү шийдлийг олон нийтэд хүлээн зөвшөөрүүлэх ажил үлдсэн.

Өнөөдөр цацраг идэвхт хаягдлын бүх ангилалд аюулгүй менежмент хийх арга барилыг төлөвлөж, хэрэгжүүлдэг болсон. Бага түвшний хаягдал болон дунд түвшний хаягдал нь нийт хаягдлын дийлэнх хувийг эзэлдэг (97%) бөгөөд маш олон оронд урт хугацаанд ямар ч хор хохирол, эрсдэл учруулахгүйгээр газрын гадаргын ойролцоо гүн дэх байгууламжид аюулгүйгээр хадгалж, булшилж байна. Энэ практикийг улс оронд тогтоосон дүрэм, журмын дагуу олон жилийн турш хийж байна.

Өндөр түвшний хаягдлыг одоогоор түр хадгалах байгууламжид аюулгүй байдлыг ханган хадгалдаг. Үүссэн өндөр агуулгатай хаягдлын хэмжээ (үүнд хаягдал гэж үзэж байгаа ашигласан түлш багтана) нь бусад аж үйлдвэрийн салбартай харьцуулахад бага юм. Өнөөгийн байдлаар дэлхий даяар өндөр түвшний цацраг идэвхт хаягдал жил бүр ойролцоогоор 12,000 тонноор нэмэгдэж байгаа нь сагсан бөмбөгийн тайлбай дээр барьсан 2 давхар барилгын бүтэцтэй эсвэл 100 орчим хоёр давхар автобустай тэнцэхүйц хэмжээтэй бөгөөд энэ нь бусад аж үйлдвэрээс гарах хаягдалтай харьцуулахад маш бага хэмжээ юм. Энэ хэмжээний хаягдлыг агуулах, менежмент хийхэд одоогоор зохих орчинг шийдсэн түр хадгалах байгууламжийг ашиглаж байна.

Мөн эдгээр байгууламж нь цацраг идэвхт хаягдлыг урт хугацаанд гүний хадгалах байгууламжид шилжүүлэх хүртэл хаягдлын цацраг идэвхт задралаас ялгарах дулаан болон цацраг идэвхийн хэмжээг бууруулах боломж олгодог. Цөмийн реакторыг унтрааж, ашигласан түлшийг гаргах үе дэх цацраг идэвхийн хэмжээг 40 жилийн дараахтай харьцуулахад 1000 дахин буурсан байдаг. Түр хадгалах байгууламж нь тухайн улс газрын гүний байгууламж барих хэмжээний хангалттай тооны түлштэй болох хүртэлх хугацаанд ашигласан цөмийн түлшийг хадгалах хүчин чадалтай байна.

Өндөр түвшний цацраг идэвхт хаягдал нь удаан задардаг тул урт хугацааны турш хадгалахад тохиромжтой менежмент хийх шаардлагатай байдаг. Аюулгүй, хүрээлэн буй орчинд ээлтэй, олон нийтэд хүлээн зөвшөөрөгдсөн аргаар өндөр түвшний цацраг идэвхт хаягдлыг булшлах технологийн шийдлийг боловсруулж байна. Энэ нь газрын гүнд байрлуулах бөгөөд Финлянд, Швед, Франц, АНУ зэрэг орнуудад өндөр түвшинд хөгжүүлж байна. Тухайлбал АНУ-ын Нью Мексик мужид транс-ураны хаягдал /дунд түвшний цацраг идэвхт хаягдал/ хадгалах байгууламж ашиглалтад орон ажиллаж байна. Дээр дурдсан орнуудын туршлагаас үзэхэд орон нутаг болон улсын хэмжээнд улс төр, олон нийттэй зөвшилцөх бололцоо байдгийг харуулж байна.

Цацраг идэвхт хаягдлын ангилал бүрт тохирсон хадгалах аргыг тодорхойлсон бөгөөд олон оронд олон нийтийн хүлээн зөвшөөрөлд нийцүүлэх талаар ахиц гарч байна. Иймд цөмийн эрчим хүч үйлдвэрлэдэг орнууд нь өндөр түвшний цацраг идэвхт хаягдлыг урт хугацаанд хадгалах байгууламжийн асуудлаар дээр дурдсан орнуудын жишгийг дагах нь чухал юм.

Технологийн хөгжил болон олон нийт хүлээн зөвшөөрсөн байгууламжийг бий болгох, хөгжүүлэх тал дээр гарч байгаа дэвшлээс харахад шинээр цөмийн байгууламж барьж хөгжүүлэх ажил цаашид үргэлжлэх төлөвтэй. Цөмийн эрчим хүч нь шатах түлштэй харьцуулахад байгаль орчинд ээлтэй, олон давуу талтай. Хаягдлын асуудлыг хадгалах зохицуулалтыг шийдсэнээр цөмийн эрчим хүчний станц нь байгаль орчинд бохирдол үүсгэхгүй юм.

Цөмийн эрчим хүчний станцын түлш нь геологи болон технологи талаасаа авч үзэхэд хязгааргүй нөөцтэй. Дэлхийн цардаст уран нь элбэг байх бөгөөд батлагдсан /эдийн засгийн хувьд одоогоор ашиггүй/ технологи ашиглан өнөөдөр эрчим хүч гаргахад хэрэглэж байгаа ураны хэмжээг 60 дахин нэмэгдүүлэх боломжтой.

Цөмийн эрчим хүчний салбарын аюулгүй ажиллагааны замналаас харахад бусад аж үйлдвэрийн салбараас илүү аюулгүй хөгжиж ирсэн бөгөөд цаашид цөмийн байгууламж барихад эдгээр давуу талуудыг авч үзэх шаардлагатай юм.

Нэмэлт мэдээлэл:

Waste Management in the Nuclear Fuel Cycle

Waste Management in the Nuclear Fuel Cycle Appendix 1: Treatment and Conditioning of Nuclear Wastes

 

2. Хаягдлын тээвэрлэлт  нь хүн ам, байгаль орчинд хүлээн зөвшөөрөхийн аргагүй эрсдэл дагуулдаг.

Цөмийн эрчим хүчний станцаас бий болсон цөмийн материалыг 50 гаран жилийн өмнөөс эрсдэлгүй, найдвартай  тээвэрлэсээр ирсэн. Цөмийн материалын тээвэрлэлт нь “явуулын Чернобыль” биш юм.

 Цөмийн материалын тээвэрлэлтийн аюулгүй байдлын үндсэн баталгаа нь хамгаалалтын тусгай битүү сав юм. Хаягдлын тээвэрлэлтийн үед энэхүү сав нь цацрагаас хамгаалах, ноцтой осол болоход хаягдлын битүүмж алдагдахаас бүрэн хамгаалах хийцтэй байдаг.

1971 оноос хойш ашигласан түлшний 7000 (ойролцоогоор 80,000 тонн) гаруй ачааг олон сая километр тээвэрлэхэд тээврийн хэрэгсэлд эвдрэл гараагүй, хувь хүнд гэмтэл учраагүй, савалгааны битүүмж алдагдаагүй байна. Цацрагийн маш бага тун (0.33 мЗв/жил) БНФУ-ын дахин боловсруулах үйлдвэрүүдийн ажилчдаас илэрч байсан тохиолдол байдаг.

Практикаас харахад олон нийтийн авто зам, төмөр замаар байнга тээвэрлэдэг шатахуун, химийн бодисын цистернүүдтэй харьцуулахад аливаа цацраг идэвхт хаягдлын тээвэрлэлт нь аюул учруулаагүй юм.

Нэмэлт мэдээлэл:

Transport of Radioactive Materials

Waste Management in the Nuclear Fuel Cycle Appendix 1: Treatment and Conditioning of Nuclear Wastes

 

3. Плутони бол дэлхий дээрх хамгийн аюултай материал

Плутонийг дэлхий дээрх хамгийн аюултай, хортой бодис, өчүүхэн хэмжээний плутони үхэлд хүргэх аюултай гэж үздэг байсан. Плутонитой  ажиллахад аюулгүй байдлыг хангаж ажиллах ёстой.

Плутони нь цацраг идэвхт альфа бөөм ялгаруулдаг бөгөөд зарчмын хувьд түүнээс ялгарч буй ионжуулагч цацрагийн үйлчлэлтэй холбоотой бөгөөд хүний биед амьсгалын замаар орж нөлөөлдөг. Хортой бодисуудыг хооронд нь харьцуулах нь тохиромжтой биш хэдий ч ихэнх хорт бодис шууд үхэлд хүргэж байхад плутони агуулсан агаараар амьсгалснаар удаан хугацааны турш нөлөөлөл үзүүлж, хорт хавдар үүсгэх магадлалыг нэмэгдүүлдэг.

Газрын тосны үйлдвэрлэлээс үүсдэг бодис, зарим төрлийн могойн хор, цианит зэрэг ижил хэмжээтэй хорт бодисуудыг харьцуулахад тэдгээрийн үзүүлэх хортой нөлөөлөл нь плутониос харьцангуй илүү байдаг. Бидний гал тогоонд хэрэглэдэг цэвэрлэгээний бүтэгдээхүүнийг авч үзэхэд тэднийг уухад хүртэл хортой бодис болон хувирна.

Нэмэлт мэдээлэл:

http://www.world-nuclear.org/information-library/nuclear-fuel-cycle/fuel-recycling/plutonium.aspx

4. Одоо хадгалагдаж байгаа цацраг идэвхт хаягдлын хэмжээ их тул террорист халдлагад өртөж болзошгүй бөгөөд хаягдал алдагдаж, террорист  ажиллагааг дэлгэрүүлэх эрсдэлтэй.

Өндөр түвшний цацраг идэвхт хаягдал болон ашигласан түлшийг аюулгүй байдлыг дээд зэргээр хангасан цөмийн байгууламжид хадгалдаг. 

Ихэнх өндөр түвшний цацраг идэвхт хаягдлыг хатуу керамик, шилэн төлөвт хувиргадаг ба энэ нь алан хядах үйл ажиллагаанд “цацраг идэвхт бодис бүхий тэсрэх бөмбөг” хийх зорилгоор хаягдлыг ашиглах боломжгүй гэсэн үг.

АНУ-ын Цөмийн хяналтын комиссоос “Цөмийн эрчим хүчний станцын ашигласан түлшний усан санд эвдрэл, доголдол амар хялбар үүсэхгүй хэдий ч ашигласан түлш нь террорист үйл ажиллагаанд өртөх магадлал өндөр тул түлшийг 5 жилийн дараа хуурай нөхцөлд хадгалах агуулахад хийх” зөвлөмж гаргасан.

АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх ухааны Академийн 2002 оны 06 дугаар сард гаргасан тайланд цацраг идэвхт бодис агуулсан тэсрэх бөмбөг ашиглан халдлага хийсэн тохиолдолд ослын зэрэг харьцангуй бага бөгөөд халдлагын дараах бохирдлыг тодорхойлох, байгаль орчныг цэвэрлэх боломжтой боловч ихээхэн цаг хугацаа зарцуулж, эдийн засгийн хувьд зардал өндөртэй гэж үздэг.

Олон улсын атомын энергийн агентлаг нь террорист халдлагын “цацраг идэвхт бодис бүхий тэсрэх бөмбөг”-т ашиглах эрсдэлтэй эрүүл мэнд, аж үйлдвэрийн салбарын цацраг идэвхт үүсгүүрүүдийг тогтоосон байна. Өндөр идэвхтэй цацрагийн үүсгүүрийн хяналт алдагдахаас урьдчилан сэргийлэхэд илүү хүчтэй хяналт шаардлагатай, улмаар тэдний аюулгүй байдлыг  хангах нь чухал ач холбогдолтой гэж онцлон тэмдэглэсэн байна.

Нэмэлт мэдээлэл:

Making the Nation Safer: The Role of Science and Technology in Countering Terrorism, Committee on Science and Technology for Countering Terrorism, National Research Council of the National Academies, The National Academies Press (ISBN: 9780309084819)

IAEA Security of Radioactive Sources webpage (www-ns.iaea.org/security/sources.htm)

NRC Nuclear Security and Safeguards webpage (www.nrc.gov/security.html)

5. Цөмийн хаягдал нь олон арван мянган жилийн хортой. Урт хугацааны турш бидний ирээдүй үеийнхэнд томоохон асуудал болно.

Аж үйлдвэрүүд олон төрлийн хортой хаягдал үүсгэдэг. Цөмийн энергийн салбар нь хортой хаягдлаа ирээдүй хойч үед аюулгүй байлгах технологийг зохион бүтээж чадсан.

Үнэндээ бол цацраг идэвхт хаягдлын цацраг идэвх нь тодорхой хугацаанд байгалийн жамаар задарч дуусдаг. Өндөр түвшний цацраг идэвхт хаягдлын цацраг идэвх нь 1000-10000 жилийн хугацаанд байгалийн ураны хүдрийн цацрагийн хэмжээнд хүртэл буурдаг. Тиймээс түүний хортой байх хэмжээ нь баяжуулалтын хэмжээнээс шалтгаалдаг. Үүнийг бусад салбарын хортой материалтай харьцуулахад хүнд үйлдвэрлэлээс гардаг хортой материал /кадми, мөнгөн ус гэх мэт хүнд металлууд/ нь мөнхийн хортой хэвээр үлддэг.

Ихэнх цөмийн хаягдал нь цацраг идэвхээсээ шалтгаалан бүгд хортой байдаг. Арваад жилийн настай хаягдлыг газрын гадаргуугаас үл ялиг доош тусгай байгууламжид хадгалдаг. Цөөн хэмжээний цөмийн хаягдал буюу нийт үйлдвэрлэсэн хаягдлын 3% нь урт хугацааны настай /техници-99, цагаан тугалга-126, селен-79, циркони-93, цезий-135, паллади-107, иод-129/ байдаг тул мянга мянган жилийн турш байгаль орчноос тусгаарласан орчинд хадгалах шаардлага гардаг.

Олон улсын конвенцууд нь цацрагийн тунгийн аюултай түвшнийг тогтоож, улс үндэстнүүд түүнтэй уялдуулан өөрсдийн дотоод хууль, дүрмээр хүлээн зөвшөөрөх хэмжээгээ тодорхойлдог. Тухайн хууль дүрмийн дагуу байгаль орчин, хүний эрүүл мэндэд сөргөөр нөлөөлөхгүй байхаар салбарынхан технологио хөгжүүлсэн байдаг. Хаягдлыг булшлахад тохиромжтой байлгах үүднээс тогтвортой төлөвт оруулан хувиргадаг. Өндөр цацраг идэвхтэй хаягдлын хувьд давхар тусгаарлалт буюу газрын гүн дэх хадгалах байгууламжид хадгалан, хүн, хүрээлэн буй орнчоос тусгаарлаж, мянга мянган жилийн турш аюулгүй байхаар хадгалдаг.

Нэмэлт нэмэлт:

- Waste Management in the Nuclear Fuel Cycle

- Waste Management in the Nuclear Fuel Cycle Appendix 1: Treatment and Conditioning of Nuclear Wastes

6. Хаягдлыг тусгай нөхцөлд хадгалсан ч цацраг алдагдан ирээдүйд аюул учруулж болзошгүй.

Бодит байдал дээр ашигласан түлшний хаягдал эсвэл шилэн төлөвт /хатууруулсан/ хувиргасан өндөр түвшний хаягдлыг давхар тусгаарласан шаазан /керамик/ материалд байрлуулан хадгалж, алдагдах бүхий л нөхцлийг урьдчилан тооцоолсны үндсэн дээр газрын гүнд мянга мянган жил эрсдэлгүй байхаар хадгална. Мөн геологийн тогтцын хувьд тохиромжтой нөхцлийг сонгох нь тухайн хадгалалтын нөхцлийг сайжруулна.

Цөмийн салбарын эрдэмтэд, геологич болон инженерүүд нь газрын гүнд цөмийн материалыг аюулгүй хадгалах байгууламжийн нарийвчилсан төлөвлөгөө гаргасан байдаг бөгөөд зарим нь ашиглалтад орон ажиллаж байгаа. Өндөр түвшний цацраг идэвхт хаягдлын газрын гүний хадгалах байгууламж нь цагийн уртад өндөр баллын газар хөдлөлт болсон ч цацрагийг газрын гадаргууд алдахгүй, аюул учруулахгүй байхаар тооцсон байдаг.

Байгаль өөрөө цацраг идэвхт хаягдлыг хадгалж болохыг харуулсан жишээ байдаг. Ойролцоогоор 2 тэрбум жилийн өмнө одоогийн Африк тивийн Габон улсад өндөр агуулгатай ураны ордод их хэмжээний цөмийн урвал хэдэн арван жилийн турш явагдсан. Түүнээс хойш мянга мянган жил өнгөрч, их хэмжээний бороо хур орж, усны үер болсон ч дээр дурдсан урвалаас үүдэлтэй цацраг идэвхт бодис нь 10 метрээс бага зайд нүүсэн байдаг. Түүнээс гадна газрын гүн дэх ураны хүдэр нь газрын гадаргууд цацраг ялгаруулахгүйгээр оршиж байдаг. /жш: Канад улсын Сигар Лэйк орд, Австралийн Өмнөд хэсгийн Олимпик Дам орд/

Нэмэлт мэдээлэл:

- Oklo Fossil Fission Reactors Curtin University Fact Sheet

7.  Зохиомол цацраг нь байгалийн цацрагаас ялгаатай.

Зохиомол цацраг идэвхт элемент гэдэг нь хүний үйл ажиллагаатай холбоотойгоор үүссэн элемент юм. Зохиомол цацраг идэвхт элемент нь байгалийн цацрагтай адилхан цацраг ялгаруулдаг /алфа, бета болон гамма/. Тиймээс байгалийн цацраг идэвх болон цөмийн түлшний материалаас үүссэн цацрагийг ялгах шаардлагагүй.

Байгаль дээрх ихэнх элементүүд цацраг идэвх агуулдаг бөгөөд тэдгээр нь өөрөөсөө цацраг ялгаруулдаг. Бид байгалийн цацраг идэвхт материалаар хүрээлэгдэн оршдог бөгөөд байгалийн цацрагт тогтмол өртөж байна. Тухайлбал чулуулаг, хөрс, барилгын материал, сансар огторгуй болон хоол хүнснээс авч байдаг. Хүн нэг жилд 2-3 мЗв байгалийн цацрагийн тун хүлээн авдаг. Тухайлбал манай орны хувьд 2015 онд шинэчлэн батлагдсан “Цацрагийн аюулгүй норм”-д энгийн иргэд зохиомол цацрагт өртөх хэмжээг 5 жилийн дунджаар нэг жилд 1 мЗв байхаар /эмнэлгийн үйл ажиллагаанаас бусад тохиолдолд/, мэргэжлийн орчинд ажиллагсдыг 5 жилийн дунджаар нэг жилд 20 мЗв байхаар заасан байдаг. Эдгээр түвшинг давсан тохиолдол мнай оронд байхгүй ч нэг жилд 50 мЗв цацрагт өртөхөд аливаа сөрөг нөлөөгүй гэдгийг тогтоосон байдаг. Зарим оронд байгалийн цацраг нь дээрх заасан тунгаас их байдаг.

Нэмэлт мэдээлэл:

- Radiation and Nuclear Energy

8. Хаягдлын менежментийн бодит зардлын хэмжээг хэн ч мэддэггүй. Цөмийн эрчим хүчний зардал маш өндөр тул хэзээ ч эдийн засгийн ашигтай байж чаддаггүй.

Цацраг идэвхт хаягдлыг бий болгогчид нь булшлах зардлыг өөрсдөө хариуцах үүрэгтэй тул цөмийн эрчим хүчний хөтөлбөртэй ихэнх улс орнууд хаягдал булшлах зардлыг тооцож, тодорхой хугацаанд шинэчилж байдаг. Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн байгууллага (ЭЗХАХБ-OECD)-ын Цөмийн энергийн агентлаг зэрэг олон улсын байгууллагууд энэ талаар харьцуулсан тооцоо, судалгааг хийдэг.

Бага түвшний цацраг идэвхт хаягдлын хувьд дэлхий даяар олон тооны байгууламж удаан хугацаанд үйл ажиллагаа явуулсан байдаг учир үнийн асуудал тодорхой байдаг. Өндөр түвшний хаягдлын зардлын тооцоог төсөл хэрэгжүүлэхэд илүү бодитоор хийдэг. 

Цөмийн хаягдалд менежмент хийх нийт зардлын тооцоонд үндэслэн олон улсад цөмийн эрчим хүчний станцын операторууд бүх зардлыг санхүүжүүлэхийг шаарддаг. Улс орон бүрт өөр өөр механизмаар хэрэгждэг. 

Тусгай зориулалтын санд байршуулсан нийлбэр дүн өндөр байдаг хэдий ч, хаягдлын менежментийн зардлын үнэ эрчим хүчний үнийг огцом нэмэгдүүлдэггүй.

Ерөнхийдөө ашигласан түлшний менежментийн болон булшлах зардал нь цөмийн эрчим хүчний станцийн эрчим хүч үйлдвэрлэх нийт зардлын 10%-ийг эзэлдэг.

Тиймээс үнэмлэхүй /абсолют/ зардал нь өндөр байдаг хэдий ч цөмийн түлшний циклийг эдийн засгийн ашиггүй гэж үздэггүй, учир нь хаягдал үүсэх үйлдвэрлэлийн явцад өндөр хэмжээний орлого олдог.

Нэмэлт мэдээлэл:

- Waste Management in the Nuclear Fuel Cycle

- The Economics of the Nuclear Fuel Cycle, Nuclear Energy Agency (1994), available on the NEA website (www.nea.fr/html/ndd/reports/efc)

9. Хаягдлыг сансар огторгуйд хаях хэрэгтэй.

Хаягдлыг сансарт огторгуйд хаях асуудал 1970-аад оноос хойш нилээд яригдсан. Тус асуудлыг хэрэгжүүлэх боломжгүй байгаа бөгөөд цаашид хэрэгжүүлэхэд өртөг өндөр, хөөргөх үед үүсч болзошгүй аюулгүй байдлын асуудлыг шийдвэрлэж чадаагүй байна.

Нэмэлт мэдээлэл:

- Other ideas for disposal section in Waste Management in the Nuclear Fuel Cycle Appendix 2: Storage and Disposal Options

10. Цөмийн хаягдлыг хоргүй материал болгон хувиргах ёстой.

Трансмутаци гэдэг нь цацраг идэвхт цөмийг цөмийн реактор болон электроны хурдасгуурт нейтроноор бөмбөгдөн өөрчлөх процессыг хэлнэ. Үүний зорилго нь урт настай актинид болон хуваагдлын бүтээгдэхүүнийг богино настай цөм болгоход чиглэдэг. Ингэснээр хэдхэн зуун жилийн дараа цацрагийн аюулгүй болсон хог хаягдлыг бий болгох юм. Трансмутаци нь хаягдлын хэмжээг багасгах боломжтой боловч булшлах байгууламжийн хэрэгцээ шаардлага хэвээр байна. Технологийн хувьд цөмийг тусгаарлахад цацрагаар шарах шаардлагатай байдаг тул энэхүү үйл ажиллагааны явцад өөрчилж байгаа хаядлын хэмжээтэй ижил хаягдал үүсдэг асуудал бий. Тусгаарлах, трансмутацилах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай хэдий ч тухайн цөмийн нэгээхэн хэсгийг тусгаарлах, хувиргахад үүсэх нэмэлт үйл ажиллагааны ачааллыг нөхдөггүй байна.

Нэмэлт мэдээлэл:

- Nuclear Energy Agency's webpage on Partitioning and Transmutation of Minor Actinides and Fission Products (www.nea.fr/html/pt/welcome.html)

Эх сурвалж: http://www.world-nuclear.org/information-library/nuclear-fuel-cycle/nuclear-wastes/radioactive-wastes-myths-and-realities.aspx